ინვესტორი
მოკლედ
- სემ ბენკმან-ფრიდი (Sam Bankman-Fried), ანუ SBF, კრიპტობირჟა FTX-ის დამფუძნებელია.
- 30 წლის ასაკში ათობით მილიარდის ქონებით მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე მდიდარი ახალგაზრდა და კრიპტოინდუსტრიის „სახე“ იყო.
- 2022 წლის ნოემბერში FTX რამდენიმე დღეში ჩამოიშალა — აღმოჩნდა, რომ კლიენტების მილიარდობით დოლარი გაქრა.
- 2023 წელს თაღლითობაში დამნაშავედ ცნეს და 25-წლიანი პატიმრობა მიესაჯა.
ბავშვობა და განათლება
ბენკმან-ფრიდი 1992 წელს სტენფორდის უნივერსიტეტის კამპუსზე დაიბადა — ორივე მშობელი სტენფორდის სამართლის პროფესორი იყო. MIT-ში ფიზიკა შეისწავლა. სტუდენტობისას „ეფექტური ალტრუიზმის“ იდეით დაინტერესდა: გამოიმუშავე რაც შეიძლება მეტი ფული, რომ მერე რაც შეიძლება მეტი გასცე.
კარიერის გზა
MIT-ის შემდეგ სავაჭრო ფირმა Jane Street-ში მუშაობდა. 2017 წელს დააარსა Alameda Research, რომელმაც ფული კრიპტოვალუტის ფასებს შორის სხვაობით იშოვა — მაგალითად, ბიტკოინი იაპონიაში უფრო ძვირი იყო, ვიდრე აშშ-ში.
2019 წელს დააარსა კრიპტობირჟა FTX, რომელიც სწრაფად მსოფლიოს ერთ-ერთ უდიდეს ბირჟად იქცა. ბენკმან-ფრიდი ყველგან იყო: სუპერბოულის რეკლამებში, კონგრესის მოსმენებზე, სპორტულ არენაზე საკუთარი კომპანიის სახელით. ცნობილი იყო დაუვარცხნელი თმით, შორტებით და ოფისში ბინბეგზე ძილით. 2022 წლის დასაწყისში FTX 32 მილიარდ დოლარად შეფასდა.
კრახი
2022 წლის ნოემბერში ჟურნალისტურმა გამოძიებამ აჩვენა, რომ Alameda-ს აქტივების დიდი ნაწილი FTX-ის საკუთარი ტოკენი იყო. როცა მეტოქე ბირჟა Binance-მა ამ ტოკენის გაყიდვა გამოაცხადა, FTX-ის კლიენტებმა პანიკურად დაიწყეს ფულის გამოტანა. ფული კი არ იყო: კლიენტების მილიარდობით დოლარი Alameda-ს ჰქონდა გადაცემული და სარისკო ინვესტიციებზე, სესხებზე, პოლიტიკურ შემოწირულობებსა და ბაჰამის კუნძულებზე უძრავ ქონებაზე დახარჯული. რამდენიმე დღეში FTX გაკოტრდა.
სასამართლო
დეკემბერში ბენკმან-ფრიდი ბაჰამის კუნძულებზე დააკავეს და აშშ-ს გადასცეს. სასამართლოზე მის წინააღმდეგ ჩვენება მისცეს მისმა უახლოესმა კოლეგებმა, მათ შორის Alameda-ს ხელმძღვანელმა. 2023 წლის ნოემბერში ნაფიცმა მსაჯულებმა შვიდივე ბრალდებაში დამნაშავედ ცნეს, 2024 წელს კი 25-წლიანი პატიმრობა მიესაჯა.
შედეგები
FTX-ის კრახმა კრიპტოვალუტების ბაზარი ღრმა ვარდნაში ჩააგდო და ბევრმა კრიპტოკომპანიამ არსებობა შეწყვიტა. ამავე დროს, გაკოტრების პროცესში FTX-ის აქტივების — განსაკუთრებით ხელოვნური ინტელექტის კომპანიაში ჩადებული წილის — გაძვირების წყალობით, კლიენტების უმეტესობამ დაკარგული ფული 2022 წლის ფასებით უკან მიიღო.
რა ვისწავლოთ ამ ისტორიიდან
- „შენი გასაღებები არ არის — შენი ფული არ არის“. როცა კრიპტოვალუტას ბირჟაზე ინახავ, ფაქტობრივად ბირჟას ენდობი. კრიპტოვალუტის ბირჟები ხშირად ნაკლებად რეგულირდება, ვიდრე ტრადიციული ბროკერები.
- ქარიზმა ანალიზს არ ცვლის. SBF-ს ცნობილი ინვესტორები, მედია და პოლიტიკოსები ენდობოდნენ, მაგრამ კომპანიას თითქმის არ ჰქონდა შიდა კონტროლი.
- ინტერესთა კონფლიქტი საშიშია. ბირჟა და სავაჭრო ფირმა ერთი ადამიანის ხელში — კლასიკური ნიშანი, რომ რაღაც შეიძლება არასწორად მიდიოდეს. ნახე კორპორაციული მართვა.
- დივერსიფიკაცია. ნუ დებ მთელ ფულს ერთ ადგილას — ნახე დივერსიფიკაცია.
