ცენტრალური ბანკები და საპროცენტო განაკვეთები

თუ ბაზარზე ერთი ინსტიტუტი არსებობს, რომლის ყოველ სიტყვას ინვესტორები სუნთქვაშეკრულნი უსმენენ, ეს ცენტრალური ბანკია. აშშ-ში ეს ფედერალური სარეზერვო სისტემაა („ფედი“), საქართველოში — საქართველოს ეროვნული ბანკი.

მთავარი ინსტრუმენტი: საპროცენტო განაკვეთი

ცენტრალური ბანკი ადგენს მოკლევადიან საპროცენტო განაკვეთს — რამდენად ძვირია ფულის სესხება ეკონომიკაში.

• ინფლაცია მაღალია → განაკვეთის ზრდა („გაგრილება“).
• ეკონომიკა სუსტია, ინფლაცია დაბალი → განაკვეთის შემცირება („სტიმულირება“).

„ქორი“ და „მტრედი“

„ქორი“ და „მტრედი“ ცენტრალური ბანკის განწყობის აღსაწერი სიტყვებია:

ბოლო წლების მაგალითი

2020 წელს, პანდემიისას, ფედმა განაკვეთი თითქმის ნულამდე დასწია. 2022 წელს კი, როცა ინფლაცია 9%-ს გადასცდა, ათწლეულების ყველაზე სწრაფი ზრდა დაიწყო — 2023 წლისთვის დაახლოებით 5.25–5.5%-მდე.

საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა ინფლაციის ზრდას ადრე უპასუხა და 2021–2022 წლებში განაკვეთი 11%-მდე აწია.

რატომ მოქმედებს განაკვეთი აქციებზე

• სესხების ხარჯი — კომპანიებისთვის ვალი ძვირდება, მოგება მცირდება (მეოთხე კურსის პროცენტის დაფარვა).
• კონკურენცია აქციებთან — როცა ანაბარი ან სახელმწიფო ობლიგაცია 5%-ს იძლევა თითქმის რისკის გარეშე, აქციების მიმზიდველობა მცირდება.
• მომავალი მოგების „ღირებულება“ — მაღალი განაკვეთები ამცირებს იმას, რამდენს იხდიან ინვესტორები დღეს შორეულ მომავალში მიღებულ მოგებაში. ამიტომ ყველაზე მეტად ზარალდება სწრაფად მზარდი, მაღალი P/E-ის კომპანიები, რომელთა მოგების დიდი ნაწილი შორს, მომავალშია. ამ იდეას მეექვსე კურსში დეტალურად განვიხილავთ.

2022 წელს Nasdaq-ი, სადაც ბევრი ზრდის აქციაა, S&P 500-ზე ბევრად ძლიერად დაეცა — სწორედ ამ მიზეზით.

რაოდენობრივი შერბილება (QE)

როცა განაკვეთი უკვე ნულთანაა, ცენტრალური ბანკი სხვა იარაღს იყენებს: ქმნის ახალ ფულს და მასობრივად ყიდულობს ობლიგაციებს. ეს გრძელვადიან განაკვეთებს ამცირებს და ბაზარზე ფულს ამატებს. საპირისპირო პროცესი — ობლიგაციების ბალანსიდან ჩამოშორება — „რაოდენობრივი გამკაცრებაა“.

მოკლედ

• ცენტრალური ბანკი ინფლაციას საპროცენტო განაკვეთით მართავს.
• „ქორი“ — ინფლაციასთან ბრძოლა, „მტრედი“ — ეკონომიკის მხარდაჭერა.
• მაღალი განაკვეთები განსაკუთრებით აზიანებს სწრაფად მზარდ, ძვირ აქციებს.
• QE — ფულის შექმნა და ობლიგაციების ყიდვა; ბაზარი მოლოდინს ადარებს.